Szkic pamiętnika

Lubiłem rodzinne miasto, jak wy, jak lubi je każdy,

gadaliśmy pod kasztanami, przenikał nas gwizd lokomotyw,

zielonych map entuzjasta na głos obmyślał odjazdy,

było nad dwóch lub dziesięciu i nikt z nas nie wiedział o tym,

że dojrzewamy w przerwie między jedną wojną a drugą.



Chwaliłem ruch wyobraźni i w wierszu otwartym płynąłem,

dzwony biły, rodzina siedziała w stołowym za stołem,

lampa zwisała z sufitu, jak oprawiony pożar.

To było niegdyś, wyrosłem, pływałem w rzekach i morzach,

podróżowałem niewiele w latach wulgarnych przygód,

bulwar paryski o zmroku opryskał mnie krwią pierwszych świateł,

powalił mnie, tłumem pędzącym czy żalem mnie przygniótł — 

ktoś za mnie ginął, ktoś inny cieszył się za mnie światem.



Lata zgryzoty,

luki w pamięci,

pomiędzy jedną wojną a drugą

mój brat bezrobotny, obłąkany wyskoczył z okna.



Nie oglądałem go w kostnicy,

płakałem tylko, kiedy ukląkłem przed jego szufladą,

gdzie leżały drobiazgi nieużyteczne jak on:

zepsuta zapalniczka, drobne wynalazki,

sztuczki magiczne, które lubił bardzo —

to zastępowało mu rymy i asonanse.

Niepokoiło mnie nie tylko to —

meble, draperie sute, ozdobne,

pederaści piszący wiersze o aniołach,

wszystko, co w obyczajach wróżyło nową wojnę,

piękne mitomanki o platynowych włosach,

w sukniach z epoki secesji,

powieści nienapisane,

obumarłe przed narodzeniem,

nuda i czczość zwiastujące wojnę.



Rozmowy przy kolacjach czy knajpach przy wódce,

słowa tęczujące, w których dudni chaos.

W tych latach bowiem w ludziach nie najgorszej woli

reakcja maskowała się zgiełkiem w umysłach,

pojęcia gmatwały się jak niegdyś bogowie w epoce synkretyzmu,

pewien mój znajomy malarz

przez trzy godziny bez przerwy potrafił mówić od rzeczy,

inni układali krzyżówki,

czekali na kataklizm

jak na upiorną fotografię zbiorową w wybuchu magnezji,

czytali Nostradamusa.



Kłamca był między nami, przebrany za dziennikarza,

szpicel był pięknoduchem albo poetą-cyganem,

alfons i ajent niemiecki był snobem,

nie wiedziano, kto z czego żyje,

dziesięciu sprawiedliwych ginęło w Hiszpanii.

W tych latach mówiłem do siebie głosem starszego brata:

ileż razy trzeba cię budzić, abyś zbudził się w swojej epoce?

Mówiłem do siebie głosem brata samobójcy

i zamiast pisać — pióro stawiało kreski, znaki,

chodziło po papierze jak sesjsmograf, aż prysło. 


Zbudzono nas, ludzi nie najgorszej woli,

albo nas pochowano pod gruzami domu.

I wielu jeszcze zbudzono,

aby oczy zalepić im plastrami śmierci

i postawić pod murem w koszuli z papieru.



Okopany nad Wisłą, na przedpolu Warszawy,

przez lornetę wpatrując się w brzeg przeciwległy,

tam gdzie jutro pociski naszych dział będą biegły,

przypominam sobie

lata, które były i waszymi latami,

ludzie nie najgorszej woli,

pochowani w moim sercu jak we wspólnym grobie.



1941-1944

1944

Serce granatu

Adam Ważyk

Campo di Fiori

W Rzymie na Campo di Fiori.

Kosze oliwek i cytryn,

Bruk opryskany winem

I odłamkami kwiatów.

Różowe owoce morza

Sypią na stoły przekupnie,

Naręcza ciemnych winogron

Padają na puch brzoskwini.



Tu na tym właśnie placu

Spalono Giordana Bruna,

Kat płomień stosu zażegał

W kole ciekawej gawiedzi.

A kiedy płomień przygasnął,

Znów pełne były tawerny,

Kosze oliwek i cytryn

Nieśli przekupnie na głowach.



Wspomniałem Campo di Fiori

W Warszawie przy karuzeli,

W pogodny wieczór wiosenny,

Przy dźwiękach skocznej muzyki.

Salwy za murem getta

Głuszyła skoczna melodia

I wzlatywały pary

Wysoko w pogodne niebo.



Czasem wiatr z domów płonących

Przynosił czarne latawce,

Łapali płatki w powietrzu

Jadący na karuzeli.

Rozwiewał suknie dziewczynom

Ten wiatr od domów płonących,

Śmiały się tłumy wesołe

W czas pięknej warszawskiej niedzieli.



Morał ktoś może wyczyta

Że lud warszawski czy rzymski

Handluje, bawi się, kocha

Mijając męczeńskie stosy.

Inny ktoś morał wyczyta

O rzeczy ludzkich mijaniu,

O zapomnieniu, co rośnie,

Nim jeszcze płomień przygasnął.



Ja jednak wtedy myślałem

O samotności ginących

O tym, że kiedy Giordano

Wstępował na rusztowanie,

Nie znalazł w ludzkim języku

Ani jednego wyrazu,

Aby nim ludzkość pożegnać,

Tę ludzkość, która zostaje.



Już biegli wychylać wino,

Sprzedawać białe rozgwiazdy,

Kosze oliwek i cytryn

Nieśli w wesołym gwarze.

I był już od nich odległy,

Jakby minęły wieki,

A oni chwilę czekali

Na jego odlot w pożarze.



I ci, ginący, samotni,

Już zapomniani od świata,

Język ich stał się nam obcy

Jak język dawnej planety.

Aż wszystko będzie legendą

I wtedy po wielu latach

Na nowym Campo di Fiori

Bunt wznieci słowo poety.



Warszawa 1943

Czesław Miłosz, Ocalenie

Wojna i pokój na ziemi

Nieprzyjaciel nie gardził żadną maską i przebierał się, za cokolwiek,

Dzień pogodny, żniwa, bukiet róż

Nagle dostawały wścieklizny i na śmierć zagryzały eksplozją,

Umierano tak ogromnie, że mnogość i tłum stawały się coraz bardziej pojęciami podziemnymi.

Miasta, wsie wiedziały, że z taką samą skwapliwością mogą zostać trupami miast i wsi,

Jak człowiek żyjący staje się człowiekiem umarłym,

Kościoły tylekroć pieszczone szorstką ręką wieków

Padały na ziemię nagle, rażone atakiem epilepsji,

I nie mogły podnieść się bez pomocy wiatru,

Stawały na mgnienie słupem kurzu, by pójść we wszystkie na raz strony świata,

A kilkusetletnie dęby przechodziły przez powietrze lotem jaskółki.

Wojna mełła najcenniejsze klejnoty na suchy proszek, środek na wywołanie kaszlu i plucia krwią.

Wszystko, co pod tym ziemskim niebem rozporządzało ciałem, było przeczuciem mgły,

A każdy żyjący miał w ustach smak własnego popiołu.

Aż któregoś dnia ludzie szepnęli sobie na ucho: "Pokój".

I wydało się to im tak dziwne, że nie poznali swoich głosów.

Szept coraz donioślejszy powtarzał: "Pokój", obijał się niezręcznie o powietrze jak

     uderzenie gołębich skrzydeł.

Pod ciężarem tylu pokładów cierpienia słowo "zwycięstwo" wypadło ze słownika ludzi

I cała ziemia, niedawno jeszcze przeorana przez śmierć, powoli zaczęła śpiewać

    chrapliwym głosem: "Pokój".

Wóz odzyskuje poczucie obecności kół, a koń nóg, przednich, tylnych, aż wreszcie galopuje.

Drzewa odnajdują w głębi ziemi swoje korzenie, soki już nie są terroryzowane i krążenie

    nie omija niczego, nawet najwyższych gałązek.

Kościół upewnia się o życiu dzwonnicy, całej, od stóp do szczytu, a mury nie rozprawiają już

    o szansach przetrwania w fundamentach.

Barany powracając z łąki wchodzą w swoją wełnę i głupotę jak w czasach niepamiętnych,

A krowa daje mleku kolor, jakiego dawno nie miało.

Życie wchodzi w człowieka jak miecz w pochwę,

Krew nie szuka braterstwa krwi, przed sobą, we wnętrznościach bliźniego,

Twarz nieprzyjaciela nie błyszczy jak nowiutkie narzędzie tortur obdarzone mową,

A pieśń Pokoju powoli robi obchód ziemi.

Umarli na wojnie, aby się nie spóźnić na skromną uroczystość powszechną,

Czwórkami zstępują po niekończących się schodach,

W olbrzymim, niemym, milczącym tumulcie

Obrabowani z życia biegną, rozpychając się, gestykulując,

Rekwirują w nas w pośpiechu jakieś, jakiekolwiek miejsce,

Aby zobaczyć oczami, które jeszcze widzą,

Twarze żywych w owej chwili, kiedy Pokój powrócił nareszcie na ziemię.

Jules Supervielle

przekład Zbigniew Bieńkowski

Elegia o... [chłopcu polskim...]

Oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,

haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,

malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,

wyszywali wisielcami drzew płynące morze.



Wyuczyli cię, syneczku, ziemi twej na pamięć,

gdyś jej ścieżki powycinał żelaznymi łzami.

Odchowali cię w ciemności, odkarmili bochnem trwóg,

przemierzyłeś po omacku najwstydliwsze z ludzkich dróg.



I wyszedłeś, jasny synku, z czarną bronią w noc,

i poczułeś, jak się jeży w dźwięku minut — zło.

Zanim padłeś, jeszcze ziemię przeżegnałeś ręką,

Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?

Krzysztof Kamil Baczyński